روابط دیپلماتیک نخستین دولت اسلامی با امیرنشینان شبه‌ جزیرة العرب

نویسندگان

DOI::

https://doi.org/10.69892/diwan.2026.171

کلمات کلیدی:

امارت‌ شبه جزیرة العرب, دیپلماسی, سفیر, نخستین دولت اسلامی, حقوق اسلامی

چکیده

روابط دیپلماتیک میان دولت‌ها پیش از ظهور اسلام نیز به‌عنوان یک سنت ریشه‌دار جریان داشت. شریعت اسلامی این سنت را حفظ کرده و با انجام اصلاحات ضروری آن را ساماندهی نمود. در این چارچوب، صلح حدیبیه که در سال ششم هجرت منعقد شد، از حیث آغاز رسمی فعالیت‌های دیپلماتیک نخستین دولت اسلامی اهمیت ویژه‌ای دارد. بعد از صلح حدیبیه  دولت مدینه با امارت‌های گوناگون در شبه‌جزیره عربستان مناسبات دیپلماتیک برقرار کرد و در این راستا مکاتباتی را از طریق سفراء رسمی خود ارسال نمود. در این نامه‌ها از امیران خواسته شده بود که اسلام را بپذیرند و تحت سیادت دولت اسلامی در مدینه منوره قرار بگیرند؛ هم‌چنان در مکاتب مذکور تصریح  داده شده بود ‌ که در صورت پذیرش اسلام، ساختارهای قدرت موجود آنان حفظ خواهد شد و امیران در کرسی های خود باقی خواهند ماند. در نتیجه این فرآیند، بسیاری از امیران اسلام آوردند و بر گروه های غیرمسلمان ساکن در شبه جزیرة العرب جزیه وضع گردید؛ از این طریق، دولت اسلامی بدون توسل به جنگ دامنه نفوذ خود را در منطقه گسترش داد. این تحولات نمونه‌ بارزی از دست آورد دیپلماتیک اولین دولت اسلامی به‌شمار می‌آید. این مقاله، اهمیت دیپلماسی  را نزد نخستین دولت اسلامی و دستاوردهای دیپلماتیک بدون جنگ آنرا در شبه‌جزیرة العرب در پرتو منابع قدیم فقه، تاریخ اسلام و در پرتو ادبیات معاصر حقوق بین‌الملل اسلامی مورد ارزیابی قرار داده است.

بیوگرافی نویسنده

صفی الله منتظر، پوهنتون ساکاریا

 دکترا، انستیتوت علوم اجتماعی، بخش علوم اسلامی ، حقوق اسلامی، پوهنتون ساکاریا، ترکیه.

 

مراجع

Ali Cevad,. el-Mufassal fi Tarihi’l-Arab kable’l-İslam. Darü’s-sâkî, 2001.

Ay, Yusuf. “Modern Diplomasi Çerçevesinde Hz. Peygamber’in Diplomatik Stratejileri ve Dinî Diplomasinin Önemi”. Diyanet İlmi Dergi 60/3 (27 Eylül 2024), 915-952. https://doi.org/10.61304/did.1487413

Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn. Keşşâfü’l-ḳınâʿ ʿan (metn)i’l-İḳnâʿ. el-Memleketi’l-Arabiyyetü’s-Suudiyye: Vizaratü’l-Adl fi’l-Memleketi’l-Arabiyyetü’s-Suudiyye, 1. Basım, 2000.

Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Şerḥu Muḫtaṣari’ṭ-Ṭaḥâvî. Mekketü’l-mükkereme: Darü’l-Beşairi’l-İslami- Darü’s-sirac, 2010.

Ebu İshak Şirâzî, İbrahim b. Ali b. Yusuf. el-Muheẕẕeb fî fıḳhi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. Beyrut: Dar’ül-kütüb’il-ilmiyye, ts.

Ebû Yûsuf, Ya‘kūb b. İbrâhîm b. Habîb b. Sa‘d el-Kûfî. Kitâbü’l-Ḫarâc. Kahire: Mektebetü’l-Ezheriyye li-türâs, ts.

Feridun, Ahmed Bey. Mecmua-i Münşeâtü’s-selatin. Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphanesi, ts.

Halebî, Ali b. İbrahim b. Ahmed. Sîretü’l-Halebî. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2006.

Hatip, Ahmet Galib Muhammed Ali. Ahkamü’s-sefartü fi’l-fıkhi’l-İslami. Ürdün: el-Camiatü’l-Ürdüniyetü,Küliyetü’t-dirasatü’l-ulya, Doktura Tezi, 2005.

Hattâb, Mahmûd Şît. Süferâü’n-Nebi. Beyrut: Reyan, 1996.

İbn Abdisselâm İzzüddîn, Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz b. Abdisselâm b. Ebi’l-Kāsım es-Sülemî ed-Dımaşkī. Ḳavâʿidü’l-aḥkâm fî meṣâliḥi’l-enâm. Beyrut-kahire: Dar’ül-kütüb’il-ilmiyye, 1991.

İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr. Mısır: şeriketü Mektebetü ve Matbatü Mustafa el-Babi el-Halebi ve evladuhü biMısır, 2. Basım, 1966.

İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkī. el-Bidâye ve’n-niyhâye. Kahire: Dârü’l-Hadis, 1992.

İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Daru Sadr, 1993.

İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. eṭ-Ṭabaḳātü’l-kübrâ. Beyrut: Darü Sadir, 1968.

İbn Tolun, Şemsüddîn Muhammed b. Ali ed-Dımaşkî. İ’lâmü’s-sâilîn an kütübi seyyidi’l-mürselîn. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1987.

İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzeddîn Ali b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-târîḫ. Beyrut: Darü Sadîr, 1965.

İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. Üsdü’l-ġābe fî maʿrifeti’ṣ-ṣaḥâbe. Beyrut: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1994.

İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî el-İskenderî. Fetḥu’l-ḳadîr. Darü’l-fikr, ts.

İpşirli, Mehmet. “Elçi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 11. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.

Kalın, İbrahim. İslam ve Batı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2023.

Kapar, Mehmet Ali. “HZ. PEYGAMBER’iN DiPLOMATiK MÜNASEBETLERiNE GENEL BAKlŞ”. Islami Araştırmalar 1/5 (1987).

Meydânî, Abdülganî el-Guneymî ed-Dımaşkī. el-Lübâb fî Şerhi’l-Kitâb. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1972.

Muhammad Hamidullah. el-Vesâiku’s-siyâsiyye. Beyrut: Dârü’n-nefais, 1987.

Muhammad Hamidullah. İslam Peygamberi. Ankara: Yeni Şafak, 2003.

Muntazer, Safiullah. HZ. PEYGAMBERİN GÖNDERDİĞİ ELÇİLER VE FIKHÎ SONUÇLARI. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Yükseklisans Tezi, 2018.

Muntazer, Safiullah - Özcan, Abdullah. “İSLÂM HUKUKU AÇISINDAN ELÇİ DOKUNULMAZLIĞI”. Edebali İslamiyat Dergisi 2/4 (29 Kasım 2018), 1-23.

Nevevî, Ebû Ze-keriyyâ Muhyiddin Yahyâ b. Şeref. Ravżatüt-ṭâlibin ve ‘umdetü’l-müftin. Beyrut: el-Mektebi’l- İslâmî, 1991.

Safvet, Ahmed Zekî. Cemheretü resâʾili’l-ʿArab. Beyrut: mektebetü’l-ilmiyye, ts.

Sâlihî eş-Şâmî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf. Sübülü’l-hüdâ ve’r-reşâd fî sîreti ḫayri’l-ʿibâd. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1993.

Seraḫsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Şerḥu’s-Siyeri’l-kebîr. Beyrut: Dar’ül-kütüb’il-ilmiyye, 1997.

Seraḫsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eʾimme Muḥammed b. Ebî Sehl Aḥmed es-. el-Mebṣuṭ. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1393.

Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî. Târîḫu’l-ümem ve’l-mülûk. Beyrut: Dârü’t-türas, 1965.

Topçuoğlu, Ali Aslan. İslam Hukukunda Diplomatik Temsil. Ankara: Fecr Yayınları, 2017.

Yâkût el-Hamevî, Şihabüddin Ebû Abdullah Yâkût b. Abdullah. Mu‘cemü’l-buldân. Beyrut: Dârü Sadîr, 1955.

Yaman, Ahmet. İslam Devletler Hukuku. Ankara: Fecr Yayınları, 2020.

Zühaylî, Muhammed Mustafa. el-Veciz fi Usuli’l-Fıkhi’l-İslami. Dımaşk: Darü’l-Hayr, Vizaretü’l-Evkaf ve-şuuni’l-İslamiyee, 2006.

##submission.downloads##

چاپ شده

2026-01-01

شماره

نوع مقاله

Articles