Mecmeü’l-Ensâb ve Modern Araştırmalara Göre Hârizmşahlar Hanedanı

Özet

Hive olarak bilinen Hârizm, günümüzde Özbekistan’ın batısında, Hazar Denizi ile Aral Denizi arasında yer almaktadır. Hârizm’i idaren eden tüm hükümdarlar Hârizmşah olarak biliniyordu. Dönemin temel kaynaklarıyla modern araştırmalardaki kayıtlara göre, Türkistan’ın Hârizm bölgesinde Hârizmşah adı altında üç hanedanın hüküm sürdüğü görülmektedir. Bölgeyi yöneten ilk hanedan, Pers İmparatorluğu’ndan başlayıp 995 yılına kadar varlığını muhafaza eden Afrigoğullarıdır. Hârizm’de hüküm süren ikinci hanedan ise bölgeyi 995-1017 yılları arasında yöneten Me’mûnîler’dir. Hârizm’i hâkimiyetleri altına alan üçüncü hanedan esas çalışma konumuz olan Gaznelilere bağlı olan Altıntaşoğullarıdır. Hârizm ve Altıntaşoğulları 1040 yılında gerçekleşen Dandanakan Savaşından sonra Tuğrul Bey’in liderliğindeki Selçuklu egemenliğine girdi. Sultan Alp Arslan 1065 yılında Mangışlak seferinden sonra bölgeyi oğlu Ayaz’a verdi. Ancak 1066 yılında Sultan Alparsalan ve Melikşah dönemlerinde mahalli valilere teslim edildi. Bir müddet sonra Melikşah, bölgenin idaresiyle tahsilatını kendi Taşdar’ı Anuş Tegin Garçeî (Karacaî)’ye bıraktı. Anuş Tegin’in resmen bölgenin sorumlusu olmasına rağmen Kıpçak Türklerinden Hârizmşah Ekinci tarafından idare ediliyordu. Bu esnada Selçuklu Devleti’nde taht mücadelesi baş gösterince Hârizmşah Ekinci, Sultan Berkyaruk’un daveti üzerine on bin süvarisiyle Horasan'a doğru yola çıktı. Fakat Hârizmşah Ekinci, 1097 yılında Merv'e geldiğinde dönemin iki güçlü emiri Kodan ve Yaruktaş tarafından öldürüldü ve kuvvetleri dağıtıldı. Bunun üzerin Sultan Berkyaruk, Horasan Valisi Habeş İbn Altuntak'ı Hârizmşah Ekinci’nin katillerinin peşinden gönderdi. Habeş İbn Altuntak, Sultan Berkyaruk’un emrini başarıyla yerine getirdi ve Taşdar Anuş Tagin’in oğlu Kutbuddin Muhammed'i Hârizm valisi olarak atadı. Böylece1097 yılında Hârizmşah hanedanı yeniden ihya edildi. Selçuklular adına bölgeyi ilk yöneten Kutbuddin Muhammed oldu. İslam dünyasına yönelik 1220 yılındaki Moğol istilasına kadar hâkimiyet süren Hârizmşahlar hanedanının atası olan Anuş Tegin’in bir Türk olduğuna şüphe olmamasına rağmen hangi Türk kabilesine mensup olduğu bilinmemektedir.