معرفی منابع فارسی حدیث اهل سنت (با الگو برداری از مصفّی شرح موطأ و تیسیرالقاری شرح صحیح بخاری)

نویسندگان

DOI::

https://doi.org/10.69892/diwan.2026.134

کلمات کلیدی:

دهلوی, شرح فارسی, حدیث, مصفّی و مؤطا, تیسیرالقاری

چکیده

این پژوهش به معرفی و ارزیابی دو اثر کلیدی از ادبیات حدیثی فارسی، مصفّی شرح موطأ و تیسیرالقاری شرح صحیح بخاری می‌پردازد. ادبیات علوم دینی به زبان فارسی، از نظر گستردگی وعمق، قابل مقایسه با ادبیات عربی بوده ودر برخی حوزه‌ها غنای بیشتری ارائه می‌دهد. هدف این پژوهش، برجسته ساختن اهمیت این ادبیات وایجاد آگاهی در میان محافل علمی ترکیه است. علاوه بر این، تأکید می‌شود که مطالعات حدیثی فارسی محدود به منابع شیعه نیست، بلکه ادبیات قابل توجهی از حدیث اهل سنت نیز وجود دارد. این بررسی نه تنها نسخ خطی، بلکه منابع دیگر مرتبط را نیز شامل می‌شود. شاه ولی‌الله دهلوی با هدف کاهش تأثیرات منفی اختلافات میان مذاهب مختلف در هند، مسئولیت شرح موطأ به زبان فارسی را بر عهده گرفت وترجمه‌های فارسی آیات و احادیث را به این اثر افزود. دهلوی، موطأ اصلی را که شامل ۶۰ کتاب بود، به ۱۱ کتاب خلاصه کرده وآن را به ۱۱۶۰ موضوع تقسیم نمود. وی اثر خود را به‌عنوان منبعی که شامل چهار مذهب اهل سنت است، توصیف می‌کند. اثر دوم مورد بررسی در این پژوهش، تیسیرالقاری شرح صحيح بخاري، به تشویق پدر شیخ نورالحق نگاشته شده است. این اثر بر موضوعات مهم و مفیدی متمرکز است که به نیازهای دینی جوامع فارسی‌زبان پاسخ می‌دهد. امروزه زبان فارسی در برخی جوامع اهل سنت به‌عنوان زبان آموزشی استفاده می‌شود، اما این ادبیات در محافل علمی ترکیه به‌اندازه کافی شناخته‌شده نیست. ازاین‌رو، این مقاله پتانسیل آن را دارد که به ادبیات علوم اسلامی کمک کند.

بیوگرافی نویسنده

هدایت الله مدقق، پوهنتون تخار

پوهنمل، دوکتور، دیپارتمنت ثقافت اسلامی، پوهنځی شرعیات، پوهنتون تخار، تخار، افغانستان.

مراجع

1. A’zamî, Muhammed Asım. Muhaddisin-i İzam Hayat ve Hidemat. Lahor: en-Nuriye Rizviye Yayınları, 2012.

2. Buhârî, Muhammed b. İsmail. Sahihü'l-Buhârî. thk. Dr. M.Dibulbuğa. Darü'l-İbnKesir ve Darü'l-Yemâme, Damışk, 5. Baskı, 1993,

3. Belgirami, Gulamali Azad. Sebhatul-Mercan fi Asar Hindistan. thk. Fazlurrahman en- Nedvî. Aliger Mehad ed-Derasat el-İslâmiye, Hindistan, 1396.

4. Birışık, Abdülhamit. “Ubeydullah es-Sindî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 42/ 27-29. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.

5. Bostan, İdris. “Agra”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 1/450-451. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.

6. Dihlevî, Şah Abdul Aziz. Büstanü’l-Muhaddisin fi Tezkiret’il-Kutub’ul-Hadis ve el-Muhaddisin. Karaçi: M, H-Said Kampani, ts.

7. Dihlevî, Şah Veliyyullah. el-İnsaf fi beyâni sebebi’l-ihtilaf. Beyrut: Daru’n-Nefais, 1404.

8. Dihlevî, Şah Veliyyullah. el-Cüz’ul-Latif fi tercümeti el-Abduzzayıf. tr. y.y. el yazma.

9. Dihlevî, Şeyh Nurulhak ed-. Nurul Eyneyin şerh-i Kur'an es-Sedeyin. ABD: Neşnal Kemiti beray-i Satsosal takribat, 1975.

10. Dihlevî, Şah Veliyyullah. el-Musaffâ şerhi el-Muvatta. Dehli-Hindistan: Matbaai Farukî Muhammed Muazzem, h.1293.

11. Dihlevî, Şah Veliyyullah. Hüccetullahi'l-Baliğa. thk. es-Seyyid Sabık. Beyrut: Dâr'ül-cil, 2005.

12. Dihlevî, Şah Veliyyullah. el-Musevva Şerh el-Muvatta. Beyrut: Darul-Kutub el- İlmiyye, 1983/1403.

13. ed-Dihlevî, Şah Veliyyullah. Enfâs'ül-Arifîn. Delhî: Matbaa-i Ahmedî, 1315.

14. Gangohî, Hanif. Zefrü'l-Muhassilin bi Ahvali'l-Mesannifin. Karaçi: Dâr'ül-İşâ'et, 2000.

15. Geylanî, Manâzir Ahsen. Tedvînü'l-Hadisç tr. Abdurrazak İskender. thk. Dr. Beşşar Avvad. 1. Baskı. Beyrut: Dârü'l-Gareb el-İslâmiye, 2004.

16. Geylânî, Seyyid Manâzir Ahsen Tezkire-i Şah Veliyyullah. Karaçi: Nefis Ekdimi, 1983.

17. Geylanî, Manâzir Ahsen. Pak ve Hind Mey Musulmanu Ka Nizami Talim ve Terbiyet. Lahor: Mektebe-i Rahmaniye, ts.

18. Hakan Çavuşoğlu, Ali. “Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 43/267-269. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.

19. Humeydî, Muhammed b. Futuh el-. el-Cemʿ beyne’ṣ-Ṣaḥîḥayn. thk. Alî Hüseyin el-Bevvab. 2. Baskı. Beyrut: Daru İbn Hazm, 2002.

20. Irakî, Abdürreşid. Hanedan-ı Veliyyullah Dihlevî ki tasnif hidemât. Lahor: İlim ve irfan yayınları, 2003.

21. İbn Mencûye, Ahmed b. Alî. Ricâlü Sahîhi. thk. Abdullah el-leysî. Beyrut: Dârü'l-Marife, 1407.

22. İbni Mace, Muhammed b. Yezid Ebu Abdullah İbni Mace el-Kazvinî. Sünen ibni Mace, thk. Muhammed Fuâd Abdulbaki. Beyrut: Daru İhyâi'l-Kütüb el-Arabiye, ts.

23. el-Cezerî, İzzeddin İbnü’l-Esîr. Üsüdü’l-Gâbe. thk. Alî Muhammed Muevvez - Adil Abdülmevcüd. Beyrut: Dârü'l-Kütübi'l-İlmiye, 1994.

24. el-Cezerî, İzzeddin İbnü’l-Esîr. Câmiu’l-usûl fî ehâdîsi’r-resûl. thk. Abdülkâdir el-Arnaût. Matebet'ül-Beyân, 1979.

25. Kadri, Muhammed Yunus. Şeyh Abdülhak Muhaddis Dihlevî. Karaçi: Mevzuati mutaliye el-Hak kütüphanesi, ts.

26. Kadri, Seyyid Ahmed. Tezkira-i Şeyh Abdülhak Muhaddis Dihlevî. Hindistan: Şah bok depo, ts.

27. Kandemir, M. Yaşar. “el-Muvatta”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 31/ 416-418. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.

28. Leknevî, Abdulhay Hüsnî. Nüzhet’ul-Havatir ve Behcet’ul-Mesamî ve’n-Nevazir. Beyrut: Dâr-u İbn Hazm, 1999.

29. Müslim, Ebü'l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-Sahîh. Beyrut: Dârü'l-Cil, ts.

30. Modaqiq, Hedayatullah. Farsça Sünni Hadis Literatür tanıtım ve Değerlendirme. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.

31. Nurulhak ed-Dihlevî, Nurul Eyneyin şerh-i Kur'an es-Sedeyin. ABD: Neşnal Kemiti beray-i Satsosal takribat, 1975.

32. Nizamî, Halik Ahmed. Hayatı Şeyh Abdülhak. Lahor: Rahmaniye kütüphanesi, ts.

33. Pühltî, Mevlâna Şah Muhammed Aşık. el-Kavl’ul-Celi fi zikri Asar el-Veli. (Lahor: Müslim Kitabevi, 1999).

34. Sindî, Ubeydullah. Şah Veliyyullah Felsefesi. Lahor: Sind sagar akademisi, 2002.

35. Zühaylî, Vehbe b. Mustafa. el-Fıkh’ul-İslâmi ve Edilletuhu. (Dımışk: Daru'l-Fikr, 1427).

##submission.downloads##

چاپ شده

2026-01-01

شماره

نوع مقاله

Articles