Farsça Sünni Hadis Literatürünün Tanıtımı) Musaffâ Şerh-i Muvatta ve Teysîru’l-Kârî Şerh-i Sahihi’l-Buhârî Örneği(
DOI:
https://doi.org/10.69892/diwan.2026.134Anahtar Kelimeler:
Dihlevî- Farsça şerhi- Hadis- Musaffâ ve Muvatta- Teysîru’l-KârîÖzet
Bu çalışmada, Farsça hadis literatürünün iki temel eseri olan el-Musaffâ Şerh-i Muvatta ve Teysîru’l-Kârî Şerh-i Sahih el-Buhârî tanıtılmakta ve değerlendirilmektedir. Farsça dinî ilimler literatürü, kapsam ve derinlik açısından Arapça literatürle kıyaslanabilir seviyededir ve kimi alanlarda onu aşan bir zenginlik sunmaktadır. Çalışmanın amacı, bu literatürün önemini ortaya koymak ve Türk akademik çevrelerinde farkındalık yaratmaktır. Ayrıca, Farsça hadis çalışmalarının yalnızca Şii kaynaklarla sınırlı olmadığı, aksine dikkate değer bir Sünni hadis literatürünün de mevcut olduğu vurgulanmaktadır. İnceleme, yalnızca el yazmalarını değil, ilgili diğer kaynakları da kapsamaktadır. Şah Veliyyullah ed-Dihlevî, Hindistan’da farklı mezhepler arasındaki anlaşmazlıkların olumsuz etkilerini azaltma amacıyla Muvatta’yı Farsça olarak şerh etme sorumluluğunu üstlenmiş ve esere âyetler ve hadislerin Farsça çevirilerini eklemiştir. Orijinalde 60 kitaptan oluşan Muvatta’yı 11 kitaba indirip, eseri 1.160 konu başlığına ayıran Dihlevî, bu çalışmasını dört mezhebi kapsayan bir kaynak olarak tanımlamaktadır. Çalışmada ele alınan ikinci eser olan Teysîru’l-Kârî, Şeyh Nurulhak tarafından babasının teşvikiyle yazılmıştır. Bu eserde, Farsça konuşan toplulukların dinî ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olarak önemli ve faydalı konulara odaklanılmaktadır. Günümüzde Farsça, bazı Sünni toplumlarda eğitim dili olarak kullanılmakta; ancak bu literatür, Türk akademik çevrelerinde yeterince tanınmamaktadır. Bu nedenle, makalenin İslâmî ilimler literatürüne katkı sağlama potansiyeli bulunmaktadır.
Referanslar
1. A’zamî, Muhammed Asım. Muhaddisin-i İzam Hayat ve Hidemat. Lahor: en-Nuriye Rizviye Yayınları, 2012.
2. Buhârî, Muhammed b. İsmail. Sahihü'l-Buhârî. thk. Dr. M.Dibulbuğa. Darü'l-İbnKesir ve Darü'l-Yemâme, Damışk, 5. Baskı, 1993,
3. Belgirami, Gulamali Azad. Sebhatul-Mercan fi Asar Hindistan. thk. Fazlurrahman en- Nedvî. Aliger Mehad ed-Derasat el-İslâmiye, Hindistan, 1396.
4. Birışık, Abdülhamit. “Ubeydullah es-Sindî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 42/ 27-29. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
5. Bostan, İdris. “Agra”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 1/450-451. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
6. Dihlevî, Şah Abdul Aziz. Büstanü’l-Muhaddisin fi Tezkiret’il-Kutub’ul-Hadis ve el-Muhaddisin. Karaçi: M, H-Said Kampani, ts.
7. Dihlevî, Şah Veliyyullah. el-İnsaf fi beyâni sebebi’l-ihtilaf. Beyrut: Daru’n-Nefais, 1404.
8. Dihlevî, Şah Veliyyullah. el-Cüz’ul-Latif fi tercümeti el-Abduzzayıf. tr. y.y. el yazma.
9. Dihlevî, Şeyh Nurulhak ed-. Nurul Eyneyin şerh-i Kur'an es-Sedeyin. ABD: Neşnal Kemiti beray-i Satsosal takribat, 1975.
10. Dihlevî, Şah Veliyyullah. el-Musaffâ şerhi el-Muvatta. Dehli-Hindistan: Matbaai Farukî Muhammed Muazzem, h.1293.
11. Dihlevî, Şah Veliyyullah. Hüccetullahi'l-Baliğa. thk. es-Seyyid Sabık. Beyrut: Dâr'ül-cil, 2005.
12. Dihlevî, Şah Veliyyullah. el-Musevva Şerh el-Muvatta. Beyrut: Darul-Kutub el- İlmiyye, 1983/1403.
13. ed-Dihlevî, Şah Veliyyullah. Enfâs'ül-Arifîn. Delhî: Matbaa-i Ahmedî, 1315.
14. Gangohî, Hanif. Zefrü'l-Muhassilin bi Ahvali'l-Mesannifin. Karaçi: Dâr'ül-İşâ'et, 2000.
15. Geylanî, Manâzir Ahsen. Tedvînü'l-Hadisç tr. Abdurrazak İskender. thk. Dr. Beşşar Avvad. 1. Baskı. Beyrut: Dârü'l-Gareb el-İslâmiye, 2004.
16. Geylânî, Seyyid Manâzir Ahsen Tezkire-i Şah Veliyyullah. Karaçi: Nefis Ekdimi, 1983.
17. Geylanî, Manâzir Ahsen. Pak ve Hind Mey Musulmanu Ka Nizami Talim ve Terbiyet. Lahor: Mektebe-i Rahmaniye, ts.
18. Hakan Çavuşoğlu, Ali. “Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 43/267-269. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
19. Humeydî, Muhammed b. Futuh el-. el-Cemʿ beyne’ṣ-Ṣaḥîḥayn. thk. Alî Hüseyin el-Bevvab. 2. Baskı. Beyrut: Daru İbn Hazm, 2002.
20. Irakî, Abdürreşid. Hanedan-ı Veliyyullah Dihlevî ki tasnif hidemât. Lahor: İlim ve irfan yayınları, 2003.
21. İbn Mencûye, Ahmed b. Alî. Ricâlü Sahîhi. thk. Abdullah el-leysî. Beyrut: Dârü'l-Marife, 1407.
22. İbni Mace, Muhammed b. Yezid Ebu Abdullah İbni Mace el-Kazvinî. Sünen ibni Mace, thk. Muhammed Fuâd Abdulbaki. Beyrut: Daru İhyâi'l-Kütüb el-Arabiye, ts.
23. el-Cezerî, İzzeddin İbnü’l-Esîr. Üsüdü’l-Gâbe. thk. Alî Muhammed Muevvez - Adil Abdülmevcüd. Beyrut: Dârü'l-Kütübi'l-İlmiye, 1994.
24. el-Cezerî, İzzeddin İbnü’l-Esîr. Câmiu’l-usûl fî ehâdîsi’r-resûl. thk. Abdülkâdir el-Arnaût. Matebet'ül-Beyân, 1979.
25. Kadri, Muhammed Yunus. Şeyh Abdülhak Muhaddis Dihlevî. Karaçi: Mevzuati mutaliye el-Hak kütüphanesi, ts.
26. Kadri, Seyyid Ahmed. Tezkira-i Şeyh Abdülhak Muhaddis Dihlevî. Hindistan: Şah bok depo, ts.
27. Kandemir, M. Yaşar. “el-Muvatta”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 31/ 416-418. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
28. Leknevî, Abdulhay Hüsnî. Nüzhet’ul-Havatir ve Behcet’ul-Mesamî ve’n-Nevazir. Beyrut: Dâr-u İbn Hazm, 1999.
29. Müslim, Ebü'l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-Sahîh. Beyrut: Dârü'l-Cil, ts.
30. Modaqiq, Hedayatullah. Farsça Sünni Hadis Literatür tanıtım ve Değerlendirme. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
31. Nurulhak ed-Dihlevî, Nurul Eyneyin şerh-i Kur'an es-Sedeyin. ABD: Neşnal Kemiti beray-i Satsosal takribat, 1975.
32. Nizamî, Halik Ahmed. Hayatı Şeyh Abdülhak. Lahor: Rahmaniye kütüphanesi, ts.
33. Pühltî, Mevlâna Şah Muhammed Aşık. el-Kavl’ul-Celi fi zikri Asar el-Veli. (Lahor: Müslim Kitabevi, 1999).
34. Sindî, Ubeydullah. Şah Veliyyullah Felsefesi. Lahor: Sind sagar akademisi, 2002.
35. Zühaylî, Vehbe b. Mustafa. el-Fıkh’ul-İslâmi ve Edilletuhu. (Dımışk: Daru'l-Fikr, 1427).
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Diwan
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
